Vừa giận vừa cảm thông, vừa tấm tức vừa xót xa, giằng xé trong lòng nhưng vẫn can đảm viết ra. Bút ký “Một ngày chủ nhật” là những dòng rút ruột rút gan để phê bình và tự phê bình, từ một nhà văn vốn thiên về ca ngợi. Nguyễn Huy Tưởng không hề bôi đen, ông chỉ “đưa lại cho đời một bó đuốc, không to thì nhỏ”.
“Tôi vốn là một nhà văn thiên về ca ngợi. Nhưng lúc này, như nhiều bạn khác, tôi sẽ dùng ngòi bút chống lại tất cả những cái đang xuyên tạc chế độ của chúng ta, chế độ của những con người đứng dậy làm chủ vận mạng của mình. Hãy khuấy cho tan đi cái không khí nhờ nhờ nó ngăn cản ánh sáng tưng bừng của chủ nghĩa cộng sản…” – Nguyễn Huy Tưởng
Đọc thêm:
- Nguyễn Huy Tưởng một thời và mãi mãi – Như một khúc độc huyền cầm
- Vũ Như Tô – Giá mà được phụng sự cho một bậc minh quân!
- Lũy hoa – Chiến lũy trên bạt ngàn hoa.
- Sống mãi với thủ đô – Dấu chấm lửng đầy tiếc nuối trong văn nghiệp của Nguyễn Huy Tưởng.
“Ngày chủ nhật mà sao tâm trí không được thảnh thơi?”
Tác phẩm “Một ngày chủ nhật” được viết vào tháng 11 năm 1956. Trong một sáng Hà Nội xám ngắt, nhà văn dạo bước qua những con phố quen thuộc, ngắm nhìn Hà Nội thân thương của ông. Một ngày chủ nhật tưởng như bình thường, mà lòng người biển dậy sóng trào.
Chiến tranh lại nổ ra ở Ai Cập, cuộc chính biến xảy ra đột ngột ở Hungary, Ngô Đình Diệm huênh hoang thao diễn quân đội ở miền Nam, nhiều tin tức không hay về cải cách ruộng đất ở miền Bắc dù đang tiến hành chiến dịch sửa sai… Trong đầu óc mọi thứ lo toan ngổn ngang nặng trĩu, mà trước mắt lại bắt gặp những cảnh sắc ảm đạm cùng vẻ kiêu sa lụi tàn của mảnh đất nghìn năm văn vật. Tất cả, quá đau đớn cho một trái tim yêu Hà Nội, yêu chế độ, yêu hòa bình.
Đó là một thời kỳ đầy khó khăn và hết sức nhạy cảm. Viết ra thiên bút ký “Một ngày chủ nhật” là một quyết định không hề dễ dàng. Dẫu rằng, toàn bộ bài ký không hề có một tia ác ý nào của người cầm bút, nhưng việc dám nhìn ngay nói thẳng vào những cái sai lầm mà cách mạng đã phạm phải, gần như chắc chắn một điều là sẽ gặp nhiều phản ứng tiêu cực.
Trong hồi ức của bà Trịnh Thị Uyên, vợ nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, do con trai Nguyễn Huy Thắng ghi, được in trong cuốn sách “Nguyễn Huy Tưởng một thời và mãi mãi”, có đoạn:
“Lóe sáng lên duy nhất trên cái nền ảm đạm tôi nhớ về nhà tôi những tháng ngày này, là cái đêm chủ nhật mùng 4 tháng 11 năm 1956, anh Nguyễn Tuân xộc đến báo cho nhà tôi về tình hình Hungary đã trở lại ổn định, rồi các anh ấy hớn hở rủ nhau đi truyền tin vui cho các anh em khác. Được khích lệ bởi cái sự kiện đem lại niềm tin cho lí tưởng của mình, nhà tôi đã hoàn thành bài tùy bút vẫn để lay lứt suốt mấy hôm liền, cái công việc mà anh biết trước là: “Nói những cái sai lầm, mà bút run run, rồi sẽ bị đả kích đến thế nào?” (Nhật ký ngày 26-11-1956). Bài tùy bút Một ngày chủ nhật đã ra đời trong bối cảnh như thế, và theo lời một nhà phê bình văn học mà nhà tôi ghi lại, sẽ có hại cho cả đời anh ấy (!)”
Cuối bài ký – hình ảnh người cha rưng rưng nước mắt ngắm nhìn đứa con trai nho nhỏ đang say giấc, và vững chắc trong tâm trí một niềm tin vào tương lai của Tổ quốc Việt Nam – chạm nhẹ vào trái tim độc giả, xon xót.
Vấn đề của tín sứ Vasizmo
Vương Tiểu Ba, một nhà văn Trung Quốc đã trở nên rất nổi tiếng sau khi qua đời, từng viết một tiểu luận về vấn đề của tín sứ Vasizmo. Theo dã sử, Vasizmo – một quốc gia cổ ở Trung Á có một phong tục kỳ lạ, tín sứ (người đưa tin) mang tin tốt đến cho vua thì được thăng chức, mang tin xấu thì bị dẫn đi cho hổ ăn thịt. Là hành động thể hiện quyền năng tối cao của người quân chủ, hay là tư duy ngây thơ khi nghĩ rằng thưởng cho người mang tin tốt đến là khuyến khích cái tốt, trừng phạt người mang tin xấu đến là tiêu diệt cái xấu? Vương quốc Vasizmo thật sự có phong tục ấy không, điều này không quan trọng, điều đáng nói là câu chuyện có ý nghĩa sâu sắc, có thể lật đi lật lại vấn đề.
Vương Tiểu Ba cho rằng, theo một ý nghĩa nào đó, tất cả những người làm văn hóa đều có chỗ giống với tín sứ của Vasizmo (không bị ăn thịt, nhưng ít nhiều tai bay vạ gió). Tự lấy bản thân làm ví dụ, năm 1989, Vương Tiểu Ba và vợ Lý Ngân Hà bắt đầu một đề tài nghiên cứu xã hội học, lần đầu phát hiện Trung Quốc có một quần thể yêu đồng tính rất rộng rãi, hơn nữa có văn hóa yêu đồng tính. Lúc đó nghĩ rằng phát hiện này rất có ý nghĩa bèn đem công bố, kết quả không chỉ bản thân mang vạ, lại còn làm liên lụy một chuyên san xã hội học bị cảnh cáo. Vương Tiểu Ba cảm thán:
“Nếu cấm chúng tôi ra sách, đóng cửa tạp chí mà có thể làm cho vấn đề yêu đồng tính không phát triển nữa thì làm thế là có lý. Nhưng khuynh hướng yêu đồng tính là có tính di truyền, đóng cửa tòa báo không giải quyết được vấn đề, cho nên biện pháp đó hoàn toàn vô lý.”
Sẽ thế nào nếu những người làm văn hóa chỉ chọn những cái hay để nói, và luôn e dè, tránh né nói ra những điều mới mẻ mà khó nghe, hay những thiếu sót sai phạm? Lại là một vấn đề có thể lật lại lật đi. Nhà văn Tô Hoài từng chia sẻ trong “Sổ tay viết văn” mục Ký và truyện:
“Xem xét rồi ghi lại theo suy nghĩ tư tưởng của mình, phát biểu ý kiến của mình. Đấy, công việc phải làm ngay tức khắc của những người viết các loại ký – những người thư ký trung thực của thời đại. Giáp mặt với thực tế, tình cảm và ngòi bút nhạy bén trước cái mới, sáng tạo của họ sắc sảo, sức lực nhất. Ký là một thể văn luôn luôn thúc đẩy, đặt nhiệm vụ và mục đích chiến đấu rõ ràng nhất cho người viết. Ký gắn chúng ta vào kỷ luật tự giác và trách nhiệm với cuộc đời.”
Bút ký “Một ngày chủ nhật” đã thể hiện rõ nét kỷ luật tự giác và trách nhiệm cuộc đời của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng.
