Người giáo viên tàn nhẫn (Higashino Keigo) – Giáo dục là trồng người

Có thể nói, trong văn nghiệp đồ sộ xuyên suốt hơn 40 năm, những người giáo viên vẫn luôn là đối tượng được tác giả Higashino Keigo quan tâm và khai thác trên mọi khía cạnh trong công tác trồng người của họ. Như tác phẩm giúp ông giành giải Edogawa Ranpo, Sau giờ học, nhân vật trung tâm là một thầy giáo hay thậm chí, series nổi tiếng về Thanh tra Kaga ông viết lên, thì xuất phát điểm ban đầu của Thanh tra Kaga cũng là giáo viên. Những “người lái đò trong sự nghiệp trồng người” đã đi vào các tiểu thuyết, xuất hiện ở hàng loạt truyện ngắn của Keigo tiên sinh với trọn vẹn băn khoăn, trăn trở mà tập truyện Người giáo viên tàn nhẫn chính là một trong những tác phẩm tiêu biểu như thế.

Qua nhân vật “tôi” làm giáo viên thời vụ ngắn hạn tại các trường tiểu học, Keigo tiên sinh đã khắc họa lên một thế giới học đường hết sức phức tạp trên trang viết Người giáo viên tàn nhẫn. Mà ở đó, lũ trẻ mong manh, nhạy cảm lại chẳng hề là những tờ giấy trắng đơn thuần. Khi ấy, “người giáo viên” cần “tàn nhẫn”, “tàn nhẫn” song vẫn hết sức dịu dàng, nhân văn. Những khía cạnh tưởng chừng trái ngược đó có lẽ cũng chính là triết lí trong giáo dục, Keigo tiên sinh gửi gắm vào 6 chương truyện về “tôi” cùng hai chương truyện riêng biệt về những đứa trẻ vậy.

Người giáo viên

Trước hết cần phải khẳng định một điều rằng tác phẩm Người giáo viên tàn nhẫn mang hình thức một tập truyện ngắn với các chương truyện mang nội dung hoàn toàn riêng biệt. Tuy nhiên, các câu chuyện ngắn đó lại được kể cùng dưới điểm nhìn một nhân vật trung tâm, xưng “tôi” nên có thể nói chăng, tập truyện ngắn này mang tính xuyên suốt của một cuốn tiểu thuyết về quãng thời gian “tôi” làm nghề, dịch chuyển từ trường tiểu học này sang trường tiểu học kia.

Mà chính bản thân “tôi” lại cũng là một cá nhân, một cá tính hết sức đặc biệt trong văn nghiệp đồ sộ của Keigo tiên sinh. “Tôi” chọn làm giáo viên nhưng không hề đặt tâm thế vào nghề giáo bởi anh còn ước mơ khác, “trở thành nhà văn trinh thám, tôi cần thời gian để viết bản thảo ứng tuyển.” Vì vậy nghề giáo chỉ là trạm dừng chân, sinh kế tạm thời cho anh sống qua ngày. Nên với một giáo viên thời vụ, cảm thấy “nặng nề” mỗi lần nhận lớp mới, thì chỉ cần hoàn tất phần đứng lớp cho tới khi tiếng chuông báo hết giờ vang lên, cho đến khi giáo viên chính thức trở lại và anh chuyển tới ngôi trường mới, hẳn cũng chẳng có bất cứ ai chê trách được anh.

Nhưng dù nội tâm có chán nản với thực tại thì tới tận cùng, tới bất cứ đâu, đảm nhận công việc chủ nhiệm cho lớp học nào, “tôi” cũng đã luôn hoàn thành một cách trọn vẹn và có trách nhiệm công tác dạy dỗ và sự nghiệp trồng người trong suốt quãng thời gian anh nhận việc. Mà phải chăng, chính vì trải qua đủ mọi môi trường sư phạm khác nhau, tiếp xúc với đủ mọi gương mặt trẻ thơ khác nhau, người giáo viên như “tôi” có thể đi tới tận cùng thế giới riêng của lũ trẻ. Một thế giới đầy rẫy những bí ẩn, phức tạp như một tác phẩm trinh thám song cũng âu lo, mong manh, dễ vỡ khôn cùng.

Nơi ấy, có góc khuất của bạo lực học đường, có sự tiêu cực của thế giới ngoài kia len lỏi, có những vết thương tâm hồn lũ trẻ chẳng thể thổ lộ với ai, có sự cay nghiệt trong lời nói, hành động của trẻ thơ đã gây ra hậu quả khôn lường hay như sự tử tế, thiện lương nhưng thiếu vốn sống, kinh nghiệm lẫn khả năng tự lập, tự chịu trách nhiệm đã khiến chúng có phần lạc lối… Giữa một thế giới như vậy, giữa những đối tượng đặc thù như thế, người làm thầy, cá nhân “tôi”, nếu không xử lí khéo léo sẽ rất dễ khiến những đứa trẻ tổn thương đồng thời cũng dễ gây ra thương tổn cho chính bản thân.

Nên cần bao dung và cũng cần “tàn nhẫn”, cần thấu hiểu mà cũng phải thật kiên trì. Để đi tới sâu thẳm những bí ẩn đằng sau những kí hiệu lũ trẻ sử dụng riêng cho cộng đồng nhỏ bé của chúng. Để cho những điều mà người lớn, người thầy nói ra, sẽ trở thành bài học cho lũ trẻ trưởng thành mà không phải thứ giáo điều, khô khan, vô nghĩa. Như rằng “Các em hãy nghĩ đến những điều lớn lao hơn, vượt xa khỏi trường học này. Đừng bao giờ chạy trốn bất kỳ điều gì. Trên đời này, chẳng có vấn đề nào có thể được giải quyết bằng cách chạy trốn cả.”

Những đứa trẻ

Bên cạnh những người thầy, những đứa trẻ cũng là nhóm nhân vật thường xuyên xuất hiện trong các sáng tác của Keigo tiên sinh. Nhưng đặt những đứa trẻ ấy vào đúng môi trường học đường vốn thuộc về chúng, đồng thời chuyển dịch không gian học đường liên tục như tập truyện ngắn Người giáo viên tàn nhẫn, thì quả thực, từng câu chuyện trong tác phẩm này đã như góp một mảnh ghép vào bức tranh rộng lớn về giới học đường nói chung, về những đứa trẻ trong độ tuổi tiểu học, chưa quá lớn song lại không còn là những tờ giấy trắng chưa nhận thức được thế giới, nói riêng.

Thật vậy, những đứa trẻ, mà ở tập truyện Người giáo viên tàn nhẫn phần lớn đã ở cuối cấp tiểu học, là độ tuổi hết sức phức tạp trong cách chúng nhìn nhận thế giới và định hình cái tôi. Nên chúng rất dễ dùng bạo lực để khẳng định vị thế giữa cộng đồng thu nhỏ chỉ toàn những đứa trẻ như chúng. Chúng cũng đã sớm nhận thức được về giá trị đồng tiền nên càng thêm khao khát kiếm tiền, số tiền của riêng chúng. Những đứa trẻ trong độ tuổi này, đặc biệt quan tâm tới ánh nhìn xung quanh hơn bất cứ ai. Chính vì thế, ngỡ chừng lũ trẻ này kiên cường trong môi trường thuần khiết nhất vậy nhưng, chúng lại mới là những đối tượng dễ thương tổn nhất, cho cái tôi vẫn còn quá bé nhỏ song đã sớm ôm theo những nỗi hãi sợ vô hình rằng bị loại ra khỏi cộng đồng riêng chúng thuộc về kia. Mà cũng bởi ý thức cộng đồng trong lũ trẻ mạnh mẽ như vậy, nên với chúng, giáo viên như kẻ “ngoại lai” bước chân vào thế giới chúng nắm giữ. Chúng phản kháng, thậm chí đến mức cay nghiệt.

Nhưng dẫu có mang nhiều mâu thuẫn tới thế thì những đứa trẻ trong tập truyện ngắn Người giáo viên tàn nhẫn vẫn chỉ là những cá nhân non nớt đang chập chững bước vào đời, thiếu vốn sống song lại không hằn không biết thế nào là đúng sai. Chúng khao khát được khẳng định bản thân, chúng trân trọng những thứ nhỏ bé, yếu đuối như chính bản thân chúng, chúng cũng có những phát hiện rất riêng mà chỉ riêng lũ trẻ với đôi mắt vẫn mang nhiều nét trong trẻo mới phát hiện ra.

Viết nhiều về trẻ thơ, cả khía cạnh thơ trẻ lẫn những mặt thẳm sâu xấu xí của chúng, nhưng sau cuối, với Keigo tiên sinh, những đứa trẻ đó vẫn là nhóm đối tượng còn cả chặng đường dài phía trước. Chúng còn cơ hội để thử và sai mà bước tiếp về tương lai. Và khi đó, người làm nghề giáo đóng vai trò như kẻ nâng bước cho lũ trẻ, sẽ không tiếp tục lạc lối.

“Suy cho cùng, con người vốn là những sinh vật yếu đuối. Giáo viên cũng không ngoại lệ. Tôi yếu đuối, các em cũng vậy. Nhưng nếu những kẻ yếu đuối như chúng ta không biết giúp đỡ lẫn nhau, thì sẽ chẳng ai hạnh phúc được.”

Và cách nhìn nhận lũ trẻ như vậy, qua những ngôi trường “tôi” đã tới dạy hay qua những câu chuyện riêng về chúng, có lẽ cũng là ánh nhìn hết sức nhân văn của tác giả Higashino Keigo khi khắc họa nhóm nhân vật này trên trang viết chăng?

Giáo dục là trồng người

Hay nói cách khác, giáo dục là hướng người ta tới gần hơn với chữ người viết hoa. Không chỉ riêng những đứa trẻ vẫn còn chưa quá hiểu thấu về thế giới ngoài kia mà còn cả với những ai đã trưởng thành nói chung, những ai đang hoạt động trong chính sự nghiệp trồng người nói riêng.

Bởi người thầy không thể sống thay phần đời tương lai cho những đứa trẻ mà chỉ có thể gợi mở, định hướng con đường để những đứa trẻ bước tiếp với đúng đam mê, tình yêu của riêng chúng. Đồng thời, qua quá trình hướng cho lũ trẻ khôn lớn, chính bản thân người lớn, người thầy cũng trưởng thành theo cách riêng nào đó. Không đơn thuần chỉ là về nghiệp vụ sư phạm mà có lẽ, còn là quá trình, người thầy nhìn lại mà nhận ra, chính bản thân người thầy cũng có mặt yếu đuối, mong manh giữa cộng nhỏ mà người thầy chỉ là “kẻ ngoại lai.” Người ta cũng hiểu thấu khoảng cách thế hệ giữa giáo viên và học sinh để càng thêm ý thức rằng, bản thân người thầy cũng từng là những đứa trẻ nhưng những đứa trẻ hôm nay, lại sống ở xã hội, thời đại khác rất xa so với người thầy năm xưa. Nên người thầy, cả người lớn nói chung cũng cần mở lòng mà cho những sai lầm, cả sự yếu đuối tới khôn cùng cùng trẻ thơ để bảo vệ chính lũ trẻ.

Trẻ thơ, nhất là lũ trẻ ở những năm cuối bậc tiểu học, không còn là tờ giấy trắng chẳng hề vẩn đục. Chúng đã có nhận thức lẫn cái tôi riêng khi tiếp xúc với xã hội phức tạp “ngoài kia” lẫn bạn bè đồng trang lứa. Chúng thiếu vốn sống nhưng cũng có nhận thức lẫn phán đoán, hành động riêng.

Cho nên, giáo dục là trồng người, là “dạy dỗ” chứ không đơn thuần chỉ là “dỗ” cho lũ trẻ ngoan ngoãn theo ý người lớn. Hay chính rằng, giáo dục là dạy cho trẻ nhỏ cách làm người, cho chúng hiểu đời người là cả quãng đường thử và sai mà với quãng đường tương lai còn rất dài phía trước của lũ trẻ, lạc lối chẳng hẳn quá đỗi tồi tệ. Để khi lạc lối, chúng vẫn có thể tìm trở về với cái tôi nguyên sơ nhất. qua sự định hướng của người thầy, “người lái đò trong sự nghiệp trồng người” vậy.

*Đọc thêm các bài review khác về sách của Higashino Keigo nói về giáo viên và trẻ nhỏ:
Sau giờ học (Higashino Keigo) – “Quãng thời gian sau giờ học này sẽ dài lắm đây”
Cánh kỳ lân (Higashino Keigo) – Đứng thẳng, vươn mình tựa sải cánh kỳ lân
Thanh gươm do dự và những đứa trẻ tuổi vị thành niên phạm tội

Mọt Mọt