Là nhà văn trinh thám nổi danh, ăn khách bậc nhất của nền văn học đại chúng Nhật Bản suốt hơn 40 năm qua, tác giả Higashino Keigo đã sớm xây dựng lên một văn nghiệp cực kì đồ sộ với đa dạng thể loại, đa dạng đề tài, đa dạng phương thức trần thuật… Thậm chí, có cả sự giễu nhại nhẹ nhàng mà sâu sắc, trên nhiều phương diện tới chính nghề viết tiểu thuyết trinh thám, được ông thể hiện trong tám chương truyện, tương ứng với tám truyện ngắn thuộc tập truyện Siêu án mạng – Nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám.
Giễu nhại
Trước hết, cần phải khẳng định một điều rằng, Keigo tiên sinh là một tác giả khá cá tính. Trong bài phỏng vấn sau khi giành giải Edogawa Ranpo cho tiểu thuyết đầu tay Sau giờ học, ông đã trả lời rằng, cơ duyên khiến ông bén nghiệp với nghề viết tiểu thuyết trinh thám chỉ vì công ti ông đang làm đang trả lương quá thấp. Tiến vào mảnh đất trinh thám cùng tâm thế đầy sự thẳng thắn như vậy, đồng thời lao động miệt mài tạo nên khối lượng tác phẩm đồ sộ, thậm chí nếu chỉ tính riêng tới năm 2001; nên có thể nói, Keigo tiên sinh gần như có đủ sự thấu hiểu và đồng cảm tới cả những khía cạnh khuất khúc của nghề viết tiểu thuyết trinh thám nhiều lao lực này. Mà tập truyện ngắn Siêu án mạng – Nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám chính như từng mảnh ghép vụn vặt nỗi lòng đó Keigo tiên sinh gửi gắm vào trang viết.
Vì thế, trong số các tác phẩm đã được phát hành ở Việt Nam, tập truyện ngắn Siêu án mạng – Nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám có một vị thế khá đặc biệt, nhất là trong cách tác giả Higashino Keigo tiếp cận và khai thác vấn đề. Bởi “nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám” mang muôn hình vạn trạng, khi họ vừa làm công việc đặc thù, cũng vừa là những con người không thể tách rời trách nhiệm lẫn hàng loạt các mối quan hệ xã hội. Vì rằng, bên cạnh vấn đề công việc, sáng tác chuyên môn, ai cũng có cuộc sống riêng và phải làm nhiệm vụ đóng thuế như bao công dân nước Nhật khác. Ngoài ra, là một mảng của văn học đại chúng, nên một tác giả sáng tác xong thì vòng đời tác phẩm mới thật sự bắt đầu khi tác phải đối diện với vấn đề “doanh thu” đầy nhức nhối. Không chỉ vậy, nhà văn – tác giả không hoàn toàn tự mình tạo nên tác phẩm bởi sẽ luôn có sự tham gia của các biên tập viên xuyên suốt từ lúc thương thảo bản quyền, định hướng đề tài hay hoàn thiện cuốn sách. Đặc biệt, việc xây dựng một cuốn tiểu thuyết trinh thám đủ đặc sắc, bí ẩn thu hút độc giả luôn là một điều trăn trở. Và mối quan hệ giữa tác giả – biên tập viên – độc giả trong thế giới tiểu thuyết trinh thám vẫn luôn là mối quan hệ đầy phức tạp.
Cho nên đi tới từng khía cạnh khuất khúc với ánh nhìn có phần trào phúng cùng giọng văn giễu nhại, chừng như cũng là cách, Keigo tiên sinh thể hiện muôn mặt lát cắt của một nghề nghiệp đặc thù vậy. “Cơm áo không đùa với khách thơ” khiến người ta sẵn sàng xây dựng lên một Vụ án mạng đối phó với siêu thuế vừa kì quặc, vừa vô lí tới khôi hài. Trong một xã hội “siêu lão hóa”, người ta chừng như ngại thay đổi, kể cả thói quen đọc tác phẩm trinh thám. Tiểu thuyết trinh thám được viết ra, ngoài giải trí, còn như một cách phản ánh con người tác giả lẫn phân tầng độc giả. Trước gánh nặng doanh thu đè nặng, mỗi biên tập viên không chỉ phải giành giật bản quyền mà còn phải chịu trách nhiệm tới việc tối ưu doanh thu bán ra của sách như cách Vụ án mạng siêu dài ra đời. Và như một lời tiên đoán cho tương lai, Vụ án chiếc máy đọc sách siêu việt như hồi chuông dóng lên ngay từ những năm đầu 2000, khi khoa học, công nghệ, hiện đại, tự động hóa đi sâu, tác động trực tiếp tới lĩnh vực sáng tạo.
Giễu nhại muôn kiểu nhà văn trinh thám, giễu nhại người đọc trinh thám vẫn luôn những tưởng bản thân thuộc tầng lớp tinh hoa hơn người, giễu nhại tới cả những biên tập viên mảng văn học trinh thám, rộng hơn là cả giới xuất bản sách… Chừng như, từng truyện ngắn trong tập truyện Siêu án mạng – Nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám không còn đơn thuần là lát cắt của một nghề nghiệp đặc thù mà đã trở thành những mảnh ghép của cuộc sống đa sắc, đa diện. Khi tiếng cười cất lên mang theo cả sự xót xa, cay đắng lẫn phần âu lo, trầm lắng từ một tác giả thấu hiểu tới tận cùng sự nghiệt ngã ở mọi khía cạnh của nghề viết tiểu thuyết trinh thám nói riêng, nghề làm sách nói chung vậy.
Tầng sâu suy tưởng
Như đã nói, tám truyện ngắn trong tập truyện Siêu án mạng – Nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám mang tầng sâu suy tưởng hơn nhiều yếu tố trào phúng hiện hữu tường minh trên bề mặt con chữ. Đó là nghề nghiệp, là con người và cũng là cuộc đời đang chẳng hề “đùa với khách thơ”. Nên với đặc trưng của thể truyện ngắn, từng câu chuyện ở tập sách này đều mang dung lượng cô đọng, súc tích, thậm chí có truyện chỉ mang dung lượng chưa đầy bốn trang; song hết thảy đều chở nặng tâm tư từ một tác giả không chỉ gắn bó cuộc đời với nghề viết tiểu thuyết trinh thám mà còn có cái nhìn sâu về xã hội và xa về tương lai.
Thật vậy, tám truyện ngắn mang theo “nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám” về hiện thực và tương lai đều là cách tác giả Higashino Keigo nhìn nhận cuộc sống qua lăng kính vô cùng thực tế, thậm chí thực tế tới vô thực hay nực cười. Nhưng dù cuộc sống đời thực sẽ chẳng có tác giả nào thêm thắt đủ mọi chi tiết mua bán vô lí để hợp thức hóa các hóa đơn trong kì khai báo thuế hay bất chấp tối ưu hóa lợi nhuận bằng cách kéo dài tác phẩm với hàng loạt trường đoạn dài dòng lạc đề. Thì những điều bất thường như vậy, chừng như chỉ để hướng đến một điều bình thường có phần xót xa rằng, nhà văn, họ cũng là những con người mang theo gánh nặng kinh tế trên vai. Nên kể cả với tác phẩm được ví như đứa con tinh thần của họ, bản thân họ cũng chẳng thể quyết định hoàn toàn rằng, đứa con ấy sẽ mang hình hài thế nào.
Không hoàn toàn được quyền quyết định với đứa con tinh thần, lại chịu đủ mọi trách nhiệm với cuộc sống cá nhân lẫn hạn nộp bản thảo với nhà xuất bản; nên nghề viết tiểu thuyết trinh thám cũng là một nghề lao lực khôn cùng, thậm chí bào mòn sinh mạng một con người khi tác phẩm có thể chưa có đoạn kết nhưng chính tác giả lại đột ngột đi tới “đoạn kết” của cuộc đời bản thân.
Tuy nhiên, không phải tác giả nào cũng có cái tâm và đặt được cái tâm đó vào tác phẩm hay có đủ cái tài trên địa hạt thể tài văn chương đặc thù như văn học trinh thám. Và khi không đủ tài song lại níu giữ lấy cái tiếng do không phải tự thân gầy dựng lên, tất sẽ tạo nên bi kịch của Vụ án mạng xoay quanh siêu thử thách đoán hung thủ.
“Nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám”, không chỉ ẩn chứa phiền muộn của nhà văn mà trong đó bao chứa cả nỗi ưu phiền của các biên tập viên dòng văn học trinh thám. Trong nghề biên tập này, có lẽ cũng không có trường hợp nào, một biên tập viên đã đi tới sườn dốc phía sau cuộc đời còn tiếp tục biên tập sách cho một tác giả tuổi cũng đã xế chiều mà cả hai người, đều đã quên trước quên sau. Nhưng từ bối cảnh của Vụ án mạng ở một xã hội siêu lão hóa, hiện thực về thói quen đọc sách lẫn tuổi đời độc giả quen thuộc của dòng văn trinh thám được đặt ra. Nhất là, điều này vô hình trung lại như rất gần gũi với chính bản thân tác giả Higashino Keigo tới tận hôm nay. Khi gần nửa đời người bén nghiệp văn chương, đã có một nhóm độc giả, chỉ cần là sách của Keigo tiên sinh là sẵn sàng đón nhận bất kể rằng nội dung ra sao.
Và từ đó, nảy sinh cả nỗi phiền muộn của những con người xung quanh đời sống của một tác phẩm trinh thám. Không chỉ có nhà văn viết ra tác phẩm, biên tập viên biên tập tác phẩm, mà còn xuất hiện cả nhóm độc giả đánh giá, phê bình tác phẩm đó. Khối lượng tác phẩm phát hành ngày càng nhiều, có nhóm người sống bằng việc sáng tác tác phẩm thì cũng có nhóm người sống bằng việc đánh tác phẩm mới được phát hành. Hiện trạng đó không khỏi tạo nên tình trạng “công nghiệp” hay “sản xuất ồ ạt”. “Chiếc máy đọc sách siêu việt” ra đời, len lỏi vào đời sống văn chương và dần biến con người thành những kẻ chỉ biết tới các câu lệnh, còn “cảm tưởng của mình một cách thẳng thắn” chừng như càng lúc, càng thêm xa vời. Viết bằng máy móc, phê bình qua nhận định từ máy móc, xét giải thưởng, phản biện theo chỉ dẫn của máy móc, “chiếc máy đọc sách siêu việt” ra đời vào năm 2001, bỗng như lời tiên đoán đầy đắng cay cho tương lai hơn 20 năm, trí tuệ nhân tạo AI cũng đang dần len lỏi vào địa hạt văn chương như thế nào. Để rồi bỏ ngỏ lời tranh luận, câu hỏi không hồi kết về:
“Thế giới bây giờ đâu còn ai nhàn nhã ngồi thưởng thức trọn vẹn một cuốn sách nữa. […] Thứ mà bọn họ muốn là cái thành tích hão “tôi đã đọc sách” mà thôi. Thời đại này thật kì lạ, gã nghĩ. Ngày càng có nhiều người muốn trở thành nhà văn dù bản thân chẳng đọc được bao nhiêu sách. […] Ngày càng có nhiều giải thưởng văn học mà độc giả phổ thông không biết tới. Thực thể mang tên “sách” đang dần mờ nhạt, thứ sống động rực rỡ chẳng qua chỉ là những ảo mộng xung quanh chúng mà thôi.
Đọc sách… rốt cuộc là thứ như thế nào nhỉ.”
Tám truyện ngắn, tám nội dung khai thác những chủ đề, đề tài riêng biệt nhưng tất cả như đều cùng hướng tới một niềm trăn trở chung về “nỗi ưu phiền của các nhà văn trinh thám” trong một thực tại nhiều khuất khúc như vậy đấy.
Mọt Mọt
*Đọc thêm các bài review những tập truyện ngắn khác của tác giả Higashino Keigo:
Những kẻ đáng ngờ (Higashino Keigo) – Những mẩu truyện ngắn mang nội dung trọn vẹn
Vụ án không có kẻ sát nhân – Vô tình hay cố ý, là hung thủ hay là nạn nhân
Cáp treo tình yêu và những thể nghiệm mới của Higashino Keigo
