“Người Pháp có Paris, người Anh có London, người Tàu có Thượng Hải… […] Chúng ta cũng có Hà Nội” – cái tinh thần vừa yêu thương vừa tự hào mà Khái Hưng gọi là giọng điệu yêu đương mà tự phụ của một dân Hà Hội ấy – đã được Thạch Lam truyền tải hết thảy vào những bài bút ký trong “Hà Nội băm sáu phố phường”.
Đọc thêm:
- Sợi Tóc – Ranh giới mong manh của lương tri.
- Nằm Vạ – Nhẩn nha kể chuyện người dân quê mình…
- Những ngày thơ ấu – Một phong cách hiện thực đậm màu sắc trữ tình lãng mạn.
Nghe người sành ăn nói chuyện ẩm thực
“Hà Nội băm sáu phố phường” gồm những bài viết đã đăng báo theo kỳ của Thạch Lam, được nhà xuất bản Đời Nay tập hợp lại và phát hành thành sách vào năm 1943, sau khi nhà văn bạo bệnh qua đời ở tuổi chưa tròn 32. Vốn chỉ là những bút ký đơn lẻ viết về Hà Nội – qua đôi mắt của kẻ tình si – một người am hiểu và yêu sâu sắc mảnh đất kinh kỳ, đã tạo nên một tác phẩm biên khảo về văn hóa ẩm thực đầu tiên của nền văn học hiện đại. Cuốn sách bởi vậy mà kỳ lạ, như đã được số phận định sẵn.
Thạch Lam viết về Hà Nội không chỉ riêng về ẩm thực, mà còn về những biển hàng, những gánh hàng rong, những chốn ăn chơi, chợ mát ban đêm, những thú vui con con của dân Hà thành… Nhưng sáng rỡ nhất vẫn là những trang viết về thức ngon Hà Nội.
Khái Hưng nhận xét:
“Thạch Lam thực là một nghệ sĩ, một thi sĩ về khoa thẩm vị. Nghệ sĩ muốn tận hưởng. Thi sĩ tìm cảm hứng trong vi tế cũng như trong vĩ đại. Hiểu nổi Thạch Lam tất đã phải biết như Thạch Lam rằng: “Ăn quà là một nghệ thuật: ăn đúng cái giờ ấy và chọn người bán ấy mới là người sành ăn.””
Đọc “Hà Nội băm sáu phố phường” của Thạch Lam, văn phong bình dị, sống động và giàu chất tạo hình. Như nghe được cả tiếng xì xụp và xuýt xoa của những người đang thưởng thức phở, bún chả, bún sườn… Như nếm được vị ngọt của bánh đậu, bánh khảo, kẹo lạc… Như nhấm nháp được thức quà dẻo thơm của cốm và xôi. Như ngửi được hương trà sen. Như vang vọng đâu đấy tiếng rao đêm. Như thấy hiện lên trước mắt là cả một bức tranh linh hoạt và thắm màu, tinh tế và đầy tỉ mẩn từ những nét nhỏ xíu về một Hà Nội trước Cách mạng. Cảm tưởng đã gần gũi và thân quen với dân Hà Nội ghê gớm. Và rồi nhận ra, từng có một vị “reviewer” đời đầu (và hàng đầu) đã hành nghề bằng cả tấm chân tình như vậy.
“Hà Nội băm sáu phố phường” không chỉ là một cuốn sách viết về Hà Nội, mà là cả một tấm lòng Hà Nội. Ngòi bút đầy chất thơ, nhẹ nhàng tôn lên vẻ đẹp trong sáng và giản dị trong nếp sinh hoạt đời thường của Hà Nội, nhưng cũng pha chút hoài niệm và tiếc nuối cho những giá trị truyền thống đang dần bị mai một dưới ách thực dân. Thạch Lam đã lưu giữ một phần hồn cốt của xứ kinh kỳ, giờ đây trở thành một tư liệu văn hóa quý giá, đồng thời là một lời nhắc nhở hậu thế trân trọng và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Những ý nghĩ về thế đạo
Những ý nghĩ về thế đạo – chữ của Thạch Lam – nhà văn không nói nhiều về chủ đề này, vì sợ đi xa quá, nhưng dù chỉ là một cái nhìn thoáng qua, nhưng đã đủ để thấy được một đôi mắt tỏ tường và nhìn xa trông rộng.
“Những thức quà ấy nơi thì còn giữ được vị ngon như cũ, nơi thì chỉ còn cái tiếng không. Người sành ăn bây giờ mỗi ngày một ít, người ưa chuộng của tốt cũng không còn có nhiều. Người ta bây giờ chỉ ham cái rẻ, và chỉ cần có cái màu mỡ bề ngoài. Sự giả dối, điêu ngoa, và luộm thuộm, thay thế cho sự thật thà, cẩn thận. Không cứ gì trong các thức ăn, cả đến những sản phẩm khác cũng vậy.” (Trích “Những thứ “chuyên môn””)
“Thật đáng tiếc khi chúng ta thấy những tục lệ tốt đẹp ấy mất dần, và những thức quý của đất mình thay dần bằng những thức bóng bẩy hào nhoáng và thô kệch bắt chước người ngoài.” (Trích “Một thứ quà của lúa non: Cốm”)
Hơn 80 năm trước, Thạch Lam xót xa trước những thức quà đặc biệt và những tục lệ tốt đẹp đang manh nha lụi tàn. Hơn 80 năm sau, con người đang tự hào sống trong thời đại kỹ thuật số và công nghệ cao, nhưng cũng đang đối diện với tình thế cùng quẫn và bi đát trong từng miếng ăn hớp uống – bởi vì chẳng thể nhận biết được miếng nào là miếng độc hại, hớp nào là hớp ô nhiễm. Đúng là thời hiện đại, đồ giả – đồ kém chất lượng – đồ độc hại cũng hiện đại nốt! Cuộc đời là vậy. Hô hào đạo đức nhưng giả dối vẫn lên ngôi. Ngẫm nghĩ, thật đáng buồn.
Độc giả ngày nay vẫn hay đùa rằng, “Hà Nội băm sáu phố phường” lỗi thời quá rồi, vì con người bây giờ mỗi khi ăn cái gì cũng thường hay nghĩ mông lung rằng miếng ăn này sẽ làm bản thân chết từ từ hay chết ngay tức khắc. Chuyện đùa mà thật. Chuyện thật mà như chuyện kinh dị. Trong cái thời đại đầy hỗn loạn chẳng biết khi nào có thể thật sự trật tự này, lại càng thấy tiếc nuối, thấm thía và trân trọng biết bao cái nét đẹp lành mạnh, dung dị và tinh túy của những thức quà mộc mạc, chất phác ngày xưa. Mà cũng chưa xưa lắm. Lối thoát nào cho nhân loại hiện nay?
