Yên tĩnh mà mạnh mẽ. Đầy chấn động. Truyện ngắn “Kỳ thủ” (nguyên tác tiếng Đức “Schachnovelle”) của nhà văn Stefan Zweig không đơn thuần là màn đối đầu nghẹt thở giữa nhà vô địch thế giới với kẻ nghiệp dư vô danh, mà còn là bản cáo trạng tội ác của Gespato – cơ quan mật vụ của tổ chức SS thuộc Đức Quốc Xã.
Sau hơn 80 năm kể từ lần đầu xuất bản, tác phẩm “Kỳ thủ” đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều bộ phim, ca khúc, nhạc kịch… Trong đó đáng chú ý là phim điện ảnh “Chess story” công chiếu năm 2021 của đạo diễn Philipp Stölzl và diễn viên chính Oliver Masucci.
Ở Việt Nam, độc giả tiếp cận tác phẩm này thông qua bản chuyển ngữ của dịch giả Trịnh Xuân Hoành.
Đọc thêm:
- Đêm – Hồi ký của một nhân chứng Do Thái ngoi lên từ địa ngục của Hitler!
- Max – Bi kịch của “Chủng tộc thượng đẳng”
- Người Đọc – Thế giới này sẽ đơn giản biết bao khi kẻ ác luôn hiện nguyên hình là một con quỷ dữ…
- Thiếu nữ đánh cờ vây – Giấc mơ về một tình yêu bất khả
Nhà vô địch và kẻ nghiệp dư
Chuyện được kể theo ngôi thứ nhất, với văn phong quen thuộc vừa đơn giản vừa hiệu quả, Stefan Zweig nhanh chóng ngắt người đọc ra khỏi không gian thực của họ.
Nhân vật “tôi” là một “người qua đường” ẩn danh, một người Áo di cư trên con tàu khởi hành từ New York đến Buenos Aires. Trên chuyến tàu này có nhiều người cùng chia sẻ niềm đam mê cờ vua, và có một hành khách đặc biệt là đương kim vô địch cờ vua thế giới Mirko Czentovic. Gã nhanh chóng trở thành đối tượng thách đấu của mọi người, và chiến thắng dễ dàng không hề bất ngờ. Cho đến khi Tiến sĩ B. xuất hiện, dẫn dắt mọi người giành được một ván hòa trước nhà vô địch.
Một trận tái đấu được hẹn vào ba giờ chiều ngày hôm sau, giữa hai đối thủ tương phản đến mức chói mắt.
“Qua kinh nghiệm bản thân, tôi đã biết rõ sức hấp dẫn huyền bí của cái “trò chơi đế vương” này, một trò chơi duy nhất trong tất cả các trò đã thoát khỏi nanh vuốt độc tài của sự may rủi, một trò chơi duy nhất mà người ta có thể dành thắng lợi nhờ tài trí thông minh của bản thân, hay nói cho đúng hơn nhờ một số dạng thông minh nào đấy.”
Nhà vô địch thế giới, Mirko Czentovic, không có “tài trí thông minh” theo nghĩa thông thường, mà có “dạng thông minh nào đấy” chỉ dồn hết vào cờ vua. Gã là hiện thân chú lừa của Balsam trong Kinh Thánh, cục mịch và gần như là đần độn, không giàu óc tưởng tượng, hoàn toàn không có khả năng hình dung một bàn cờ ở trong đầu. Bằng lối đánh chậm rãi, bền bỉ, điềm tĩnh và tư duy logic trực quan đầy khắc khe lạnh lùng, gã đã thống lĩnh thế giới của những kỳ thủ cờ vua xuất sắc nhất.
Kẻ nghiệp dư vô danh, Tiến sĩ B., từng là nạn nhân của Đức Quốc Xã. Ông bị Gespato bắt giữ và tra tấn tinh thần nhằm moi thông tin, bằng cách biệt giam trong một căn buồng kín, cách ly hoàn toàn với thế giới bên ngoài, mặt đối mặt với cõi hư vô… Suốt bốn tháng ròng rã, cho đến khi ông sợ rằng đầu óc sắp kiệt quệ mà khai ra hết, thì lại vô tình trộm được một cuốn sách tập hợp 150 ván cờ của các bậc thầy. Cuốn sách và vô số ván cờ trừu tượng thoạt đầu đã giúp B. chống đỡ và duy trì sức mạnh tinh thần, về sau lại gây ra bệnh tâm thần mà ông gọi là “bị đầu độc bởi môn đánh cờ” – vì trí não luôn phân làm hai để đánh cờ với chính mình – cứ xong một nước lại thúc giục bản thân khẩn trương lên nào trong khi một bên lại chưa kịp chống trả. Cuối cùng chạm đến ngưỡng điên loạn.
Kết quả cuộc đối đầu giữa hai đối thủ này sẽ như thế nào?
Liệu sẽ là một ván hòa nữa chăng?
Tiếng gầm đầy câm lặng
Gestapo, giống như Hitler, là luật. Nhiệm vụ chính của Gestapo là tình báo an ninh, nhưng cũng đảm trách việc thành lập và điều hành trại tập trung. Đặc biệt, Gestapo phụ trách những nhân vật có tiếng tăm trong và ngoài nước như tướng lĩnh, cựu thủ tướng, cựu bộ trưởng… Gestapo thường thi hành nhiệm vụ theo dõi, giam giữ, tra tấn và – khi có lệnh của chính Adolf Hitler hoặc chỉ huy trưởng SS Heinrich Himmler – thủ tiêu những người này.
Trong “Kỳ thủ”, Tiến sĩ B. là cố vấn tư pháp và quản lý tài sản của giới quý tộc và nhà thờ Áo. Gestapo cần lấy thông tin từ B. để đánh cắp tài sản, nên ông không bị giết bằng hỏa lò hay phòng hơi ngạt – cách thức thảm sát đầy kinh hoàng của quân đội SS, mà bị tra tấn bằng chiến thuật hủy diệt tinh thần có tính toán.
Hình thức tra tấn biệt giam của Gestapo đẩy người trí thức ngập ngụa trong cõi hư vô. Chẳng có gì để làm, chẳng có gì để nghe, chẳng có gì để nhìn. Sống như một người thợ lặn ở trong một chiếc chuồng thủy tinh thả giữa biển đen ngòm của cảnh im lặng, nhưng đây là một thợ lặn đã bị chặt đứt sợi dây kết nối với thế giới và sẽ không bao giờ được kéo ra khỏi những độ sâu câm lặng. Tiến sĩ B. đi đi lại lại trong phòng cùng một nhịp hoạt động với những suy nghĩ của ông cũng đang không ngừng đi đi lại lại trong đầu ông.
Việc trộm được cuốn sách cờ vua đã cho ông Tiến sĩ một chủ đề cụ thể để suy nghĩ và hình dung. Nhưng sau khi đã luyện thông thạo và thuộc nằm lòng tất cả các bước đi của 150 ván cờ trong sách, ông buộc lòng phải sắm vai tách đôi trong suy nghĩ, giữa một Tiến sĩ B. là quân trắng và một Tiến sĩ B. là quân đen, tự đánh cờ với chính mình.
“Một sự tách đôi về suy nghĩ như vậy đòi hỏi một sự tách đôi hoàn toàn về lương tâm, sự việc này đòi hỏi một khả năng kỳ lạ trong việc tùy ý muốn tách biệt lúc nào cũng được những chức năng nhất định của não như người ta vẫn làm với một chiếc máy. Muốn đánh cờ với chính bản thân mình thì chẳng khác nào như người muốn bước đè lên bóng mình.”
Nếu dừng cái trò quái dị đó thì lại phải quay ra thực tại và bị cái hư vô khủng khiếp bao vây tứ phía nghiền nát. Dù kiểu gì thì cũng phát điên.
Tác phẩm là tiếng gầm đầy câm lặng của người trí thức, hay của chính tác giả Stefan Zweig? Con người có thể bị đẩy xa đến mức nào khi sự cô đơn cô lập bao trùm trở thành vũ khí tra tấn tâm lý? Cuốn tiểu thuyết mang đến một cái nhìn thoáng qua về vực thẳm tâm hồn, nhưng đã đủ để phơi bày bi kịch tinh thần của con người dưới bóng tối toàn trị của Đức Quốc Xã.
“Kỳ thủ” xuất bản lần đầu vào năm 1942 (vài tháng sau khi tác giả tự tử), được viết trong giai đoạn 1938 – 1941, là quãng thời gian Stefan Zweig rơi vào cuộc khủng hoảng hiện sinh vì cuộc sống lưu vong, đồng thời cảm thấy tuyệt vọng trước tương lai của châu Âu và của nhân loại. Đây là tác phẩm duy nhất mà Zweig đề cập trực tiếp đến chủ đề chủ nghĩa phát xít.
Hiểu thêm về tác giả Stefan Zweig
Stefan Zweig (1881 – 1942) sinh ra trong một gia đình khá giả gốc Do Thái ở thành phố Viên, là một nhà văn, nhà báo, nhà viết kịch và nhà viết tiểu sử người Áo.
Bút lực dồi dào, khả năng phân tích tâm lý độc đáo, biết cách chắt lọc tiểu tiết, khiến những tập tiểu sử của ông đọc hấp dẫn như tiểu thuyết, còn những tiểu thuyết lại hàm súc và sâu sắc vô cùng. Ông đã viết truyện, tiểu luận, tiểu sử, hồi ký và vô số nghiên cứu văn hóa và lịch sử.
Các sáng tác của Zweig từng là trung tâm tranh luận trong giới phê bình văn học, những người yêu thích ca ngợi phong cách của ông đơn giản và hiệu quả, những người chỉ trích chê bai phong cách của ông nghèo nàn và hời hợt. Một nghìn người đọc sách sẽ thấy một nghìn Hamlet khác nhau. Nhưng sự thành công của ngòi bút mang tên Stefan Zweig không phải là vấn đề cần bàn cãi, ở đỉnh cao của sự nghiệp văn học vào những năm 1920 và 1930, ông là một trong những nhà văn được dịch rộng rãi và nổi tiếng nhất trên thế giới.
Năm 1934, cảm thấy bị đe dọa bởi sự trỗi dậy của Hitler, Zweig rời Áo đến Anh, bắt đầu cuộc sống lưu vong, sau đó đến Hoa Kỳ và Brazil. Nỗi lo sợ của Zweig là hoàn toàn đúng, sau chiến tranh kết thúc – cái gọi là “Sách đen” (Sonderfahndungsliste G.B.) của quân SS được đưa ra ánh sáng – tên Stefan Zweig bị liệt kê ở trang thứ 231, cùng địa chỉ đầy đủ của ông ở Luân Đôn.
Ngày 22 tháng 2 năm 1942, Zweig tự vẫn cùng vợ. Khi thi thể được tìm thấy, họ đang nằm cạnh nhau, tay trong tay. Trong di chúc, Stefan Zweig viết:
“Tôi nghĩ tốt hơn là nên kết thúc vào thời điểm thích hợp và trong tư thế hiên ngang của cuộc đời mà ở đó lao động trí tuệ là niềm vui thuần khiết nhất và tự do cá nhân là điều tốt đẹp nhất trên Trái đất.”
