Chân thành và đầy nhiệt tình tuổi trẻ, cũng mang nhiều trăn trở suy tư. “Con đường văn sĩ” là tập hợp những trang nhật ký giai đoạn 1938 – 1945 của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, ghi lại hành trình dấn thân vào văn chương và Cách mạng không thiếu phần gập ghềnh, khúc khuỷu. Hành trình chân thực ấy có sức lan tỏa và truyền cảm hứng cho bạn đọc trẻ tuổi trên bước đường lập thân lập nghiệp. Tác phẩm cũng là một nguồn tư liệu nghiên cứu quý giá về sử học và văn học.

Con duong van si Reviewsach.net
Ảnh: Nguyễn Huy Thắng

Cuốn sách “Con đường văn sĩ” ra mắt độc giả vào tháng 04/2024, xuất bản bởi NXB Kim Đồng, do Nguyễn Huy Thắng (con thứ năm và là con trai duy nhất của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng) biên soạn và chú dẫn.

Đọc thêm:

Một cuốn sách đồ sộ 

Cuốn sách được chia làm 3 phần: giai đoạn 1938 – 1939 với Đời công chức, Mộng văn chương, Em bé Hàng Vôi, Truyền bá quốc ngữ, Hôn nhân; giai đoạn 1940 – 1943 với Đổi xuống Hải Phòng, Hướng đạo, Tri tân, Đêm hội Long Trì, Mẹ mất; giai đoạn 1943 – 1945 với Vũ Như Tô, An Tư, Văn hóa cứu quốc, Tiên Phong. Trong đó, xen kẽ có “Một thiên kí sự – ngót một tháng tân hôn” rất tình, rất đẹp. 

“Con đường văn sĩ” là một cuốn sách đồ sộ, cả về hình thức lẫn nội dung, ngót nghét gần 600 trang mang trong mình cái lợi thế của thể loại nhật ký là thuật lại tức thì các sự việc xảy ra – mà người viết lại là một người không những có nội tâm phong phú, mà còn tích cực tham gia các hoạt động xã hội, lại trải qua thời kỳ đầy biến động của đất nước – cuốn sách bởi vậy mà đồ sộ. Sự xuất hiện của mục “Thay lời bạt: Đọc nhật ký Nguyễn Huy Tưởng 1938 – 1945” của người biên soạn Nguyễn Huy Thắng là cần thiết và hữu ích để người đọc dễ dàng thâu tóm và hiểu tác phẩm. 

Nói như vậy không có nghĩa đây là một cuốn sách khó đọc, Nguyễn Huy Tưởng viết bằng giọng văn ngắn gọn và rất sống động, chân thật và đầy xúc cảm. Cũng có nhiều thú vị nữa. Nhất là khi phát hiện ra một trái tim đa tình dễ rung rinh – điều này hết sức dễ hiểu, dầu gì thì cũng đang độc thân, lại đang độ trai tráng. Hay là những cốt truyện xuất hiện bất chợt trong trí óc của nhà văn, đều nghe ra cái chất rất lãng mạn, rất cải lương, rất đậm trường phái văn chương Tự lực… Những điều thú vị và cực kỳ riêng tư này càng khẳng định thêm tính chân thực của trang nhật ký.

NXB Kim Dong Con duong van si Reviewsach.net
Ảnh: NXB Kim Đồng

Con ngài đến thì, thời cắn kén mà chui ra 

Trong “Con đường văn sĩ”, những trang nhật ký của Nguyễn Huy Tưởng không tô vẽ con đường làm văn mà nói thẳng ra những khó khăn, trăn trở, thậm chí là hoài nghi chính mình. Văn chương đối với bản thân ông là một con đường dài dặc, gian khổ, phải rèn luyện và lao động không ngừng – một hành trình có thể gọi là ngồi rách đệm cói, mài mực thủng nghiên – mà Nguyễn Huy Tưởng đã tự nguyện lựa chọn, kiên quyết lựa chọn, khát khao được viết, chứ nào ai bắt ép đâu? 

“Sao ta không sống như những giống chỉ ăn rồi ngủ? Việc gì ta lại hứng lấy những cái vất vả vào mình, rồi lo, rồi nghĩ? Ôi! Tôi không muốn cái đời ấy, nhưng tôi cảm thấy rằng tôi cần phải viết, cần phải “có”, cần phải nhận đúng đời tôi. Tôi chứa chất trong óc, lộn xộn, cố nhiên rồi, những tư tưởng, những tình cảm mà tôi muốn phát biểu, mà chúng muốn phát biểu với đời. Tôi không thể ngơ đi được. Con ngài đến thì, thời cắn kén mà chui ra, tôi đến lúc “đứng” cũng phải viết sách cho tư tưởng của tôi phát hiện.” (Nhật ký ngày 29/10/1938) 

Đó là tiếng lòng của ông thư ký nhà Đoan (sở Thuế quan) Nguyễn Huy Tưởng, là tiếng kêu gào bức thiết được viết, được “phát biểu với đời”. Rõ ràng, khi đã có được một công việc đảm bảo đồng lương, Nguyễn Huy Tưởng không bằng lòng với cuộc sống an phận thủ thường, đời sống tinh thần không cho phép ông quên đi mộng văn chương, dù đời cạo giấy của ông cũng chẳng hề nhàn nhã, với biết bao phẫn uất khi làm việc với một gã chủ Tây hay bắt bẻ, quát tháo. Và vì thế, cái nghề công sở ấy không tạo vòng an toàn để khiến ông quên đi, mà lại tạo bản lề để ông dấn thân mạnh mẽ hơn vào nghề viết, bắt đầu từ việc tập lại thói quen viết nhật ký như một cách rèn luyện.  

Năm 1930, Nguyễn Huy Tưởng 18 tuổi xác định mục tiêu cuộc đời là làm văn sĩ, bắt đầu viết nhật ký một cách không thường xuyên và viết tự truyện “Cái đời tôi”. Từ năm 1938, Nguyễn Huy Tưởng 26 tuổi duy trì việc viết nhật ký đều đặn, thường xuyên, nghiêm túc. Tám năm trước, Nguyễn Huy Tưởng mang trong mình một ước mơ. Tám năm sau, ông dấn thân trên hành trình biến ước mơ thành sự thật. 

vietnamnet Con duong van si Reviewsach.net
Ảnh: vietnamnet

Tám năm một hành trình định hình và vạch rõ lối đi 

Cuốn nhật ký xuyên suốt từ năm 1938 đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, hành trình dài tám năm cho người đọc thấy được những ai, điều gì và sự việc nào đã can dự vào sự thay đổi và trưởng thành trong suy nghĩ và tư tưởng của Nguyễn Huy Tưởng. 

Thật không khó để nhận ra những trang viết chất chứa nỗi băn khoăn, yếm thế, chán đời của ông trong năm 1938: 

“Tôi không có thầy, tôi không có bạn, tôi chỉ có một mình. Ai là người cho tôi nghị lực để tôi qua cái nạn nhu nhược. Tôi thẹn vì nó, mà nó cứ thi hành chính sách độc đoán một cách mềm mỏng mà trói buộc tôi.” (Nhật ký ngày 28/10/1938) 

Nguyễn Huy Tưởng khi ấy là một chàng thanh niên chưa vợ, đang làm công chức sở Tây – một công việc ổn định để có thể yên tâm phần nào tiếp tục theo đuổi mộng văn chương đã ôm ấp từ thuở mười tám, nhưng dường như mọi thứ vẫn chìm trong đám sương mờ giăng kín lối. 

Lật giở từng trang nhật ký, cảm thán cái tâm tư một người sao mà sống động đến thế, cả về tư tưởng lẫn tình cảm (nào là cô Tuân, cô Oanh, cô Phúc, cô Hàng Vôi… cô nào cũng yêu, mà toàn yêu thầm), có cảm giác như Nguyễn Huy Tưởng đã phải vật lộn trong mớ nội tâm phong phú của chính mình, để mày mò một lối đi thiết thực, và đợi chờ một bàn tay dẫn lối? 

Ông đã đợi được đôi bàn tay ấy. Tháng 11/1939, Nguyễn Huy Tưởng nên duyên cùng bạn đời Trịnh Thị Uyên, đôi bàn tay ấy đã níu cái tâm dễ xao động của ông lại và dìu dắt ông đến phút cuối cuộc đời, không phân chia xé lẻ, một tuyến tình cảm thẳng tăm tắp, luôn là điểm tựa và hậu phương vững chắc cho chồng. 

Ông cũng đã tìm được lối đi cho mình – một cách chủ động – dấn thân vào những công cuộc mà ông cho là có ích cho đời, trước qua những hoạt động sớm trong hội Truyền bá quốc ngữ từ nửa sau năm 1938, sau là phong trào Hướng đạo từ năm 1940. Từ phát sách, bút, rồi viết những chữ i tờ vào vở cho học trò tô, đến kể chuyện cho các em nghe… Đã trở thành suối nguồn cảm hứng cho Nguyễn Huy Tưởng viết cho thiếu nhi những truyện lịch sử, truyện cổ tích đặc sắc. Sau nữa là bí mật hoạt động Việt Minh thông qua việc gia nhập tổ chức Văn hóa cứu quốc và trở thành cán bộ nòng cốt từ cuối năm 1943. Những hoạt động xã hội mà Nguyễn Huy Tưởng tham gia với tư cách một con người (luôn mang trong mình nỗi khát khao được cống hiến cho đất nước) đã không đứng ngoài dòng chảy sục sôi của thời cuộc. Hành trình này đã mở rộng cho nhà văn nhiều mối thâm giao, và quan trọng hơn là thổi bay đám sương mờ trong lòng ông – không còn mê man, không còn cảm thấy cô độc một mình – soi sáng và nuôi dưỡng tư tưởng ông trong ánh sáng tưng bừng của Cách mạng, trở thành nền tảng vững chắc cho những vở kịch và những thiên tiểu thuyết lịch sử bề thế tráng lệ sau này. 

“Chính trị xong, nhất định lại trở lại văn chương. Rất nhiều hi vọng.” (Nhật ký ngày 15/03/1945)

Con duong van si Reviewsach.net NXB Kim Dong
Ảnh: NXB Kim Đồng

Nguyễn Huy Tưởng – nhà văn của những khúc sử thi hào hùng trên văn đàn Việt Nam, đã trải qua một hành trình văn nghiệp không hề suôn sẻ nhưng đặc biệt kiên trì, do đó cũng đặc biệt truyền cảm hứng – những trang nhật ký “Con đường văn sĩ” để lại cho độc giả nhiều xúc động, ngưỡng mộ, cùng động lực sống và cống hiến.