Tỉ mẫn, chân thành, khiêm tốn, và vô cùng chuyên nghiệp. “Sổ tay viết văn” gom góp và chia sẻ những gian khổ mà thật hào hứng của nghề viết. Không hề lãng mạn hóa, không đợi chờ cảm hứng, nghề viết đối với bậc thầy Tô Hoài là một loại hình lao động nghệ thuật nghiêm túc, là cái nghề phải khổ công cho đến khi hai tay buông xuôi.
“Nghề viết là nghề phải học suốt đời. Có thể, sự sáng tạo ở lĩnh vực nào cũng đòi hỏi một sự rèn luyện. Nhưng tôi nghĩ một cách chủ quan: nghề viết đòi hỏi khắc khe hơn. Rèn luyện đem đến kết quả, đó là công lao của kiên trì, cố gắng, chịu mày mò, nghe ngóng, tìm kiếm, thu thập, tích trữ mọi vốn liếng tư tưởng, văn hóa, nghiệp vụ.” – Tô Hoài
Đọc thêm:
- Cát bụi chân ai – Tô Hoài
- Dế mèn phiêu lưu ký: Thế giới làng quê dung dị mà sâu thẳm
- Nguyễn Huy Tưởng một thời và mãi mãi – Như một khúc độc huyền cầm
- Một ngày chủ nhật – Mà sao tâm trí không được thảnh thơi?
Một cuốn cẩm nang hữu ích và giá trị cho người cầm bút
Cuốn sách “Sổ tay viết văn” gồm 11 bài viết không kể Lời ngỏ, là các bài đã in trong một số tập sách và đăng rải rác trên các báo, được tập hợp lại với nội dung hướng đến việc trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm viết. Nhà văn giữ thái độ người trong nghề nói chuyện làm nghề, không rao giảng khoa trương mà chân thành chia sẻ, thậm chí ông cũng bày tỏ có những suy nghĩ ông đã kết luận sai nhiều lần và có những vấn đề tự vấn lâu rồi mà vẫn mơ hồ không sao phân tích rõ.
Tô Hoài tập trung chủ yếu vào những kỹ năng quan sát, ghi chép, chữ, tiếng nói, tư duy ngôn ngữ và cách viết truyện ngắn, truyện dài, ký, hồi ký, xây dựng nhân vật… Ở từng mục, nhà văn tận tình chỉ rõ vì sao điều này quan trọng, cách thức rèn luyện mài giũa như thế nào. Ví dụ như về chữ và tiếng nói, phải đi ra từ đời sống, phải “sống” thì mới có cái “hồn”, người viết phải thấy được và biết sợ, biết phục sức thần của tiếng nói, rồi bồi đắp tích lũy như cái cửa hàng bách hóa – càng có nhiều mặt hàng càng hay – rờ đâu cũng sẵn chữ cho mà chọn khi cần.
“Kinh nghiệm viết văn, cả về tư tưởng và cách viết, là kinh nghiệm lao động, do hàng ngày lao động sáng tác mà nảy nở. Nó vô cùng tận. Không thể nói lúc nào hoàn hảo, mỗi bước phấn đấu lại được kinh nghiệm mới. Cứ thế thay đổi và đổi mới mãi, đem lại tiến bộ cho người viết.” – Tô Hoài
“Sổ tay viết văn” là tác phẩm chắt lọc kinh nghiệm cá nhân lâu năm, không phải mớ lý thuyết suông, mà được cắt nghĩa – kiểm chứng – tích lũy qua quá trình lao động sáng tác và rèn luyện nghiêm túc của nhà văn. Tô Hoài đọc rất nhiều sách, đọc từ cổ chí kim rồi từ Đông sang Tây, ông quan sát và ghi chép mọi lúc mọi nơi. Điều thú vị là hành trình học hỏi sáng tác đầy sung sức của Tô Hoài cũng tiếp giáp và song hành khá dài với thời kỳ kháng chiến của dân tộc ta, cho nên những trang viết của ông cũng tiết lộ đời sống sinh hoạt cách mạng của anh em văn nghệ sĩ và của nhân dân, là một phần tư liệu lịch sử hết sức quý giá.
“Sổ tay viết văn” của Tô Hoài có thể được xem như một cuốn cẩm nang lý tưởng cho những ai muốn đi sâu vào nghề viết, có thể vận dụng ngay vào việc viết lách từ cách tiếp cận đề tài, lựa chọn thể loại, thu thập tư liệu đời sống, triển khai giọng điệu tình tiết… Ngay cả với người không theo nghiệp văn chương, cuốn sách cũng giúp độc giả hiểu hơn về bản chất văn học để có thể nhìn nhận và đánh giá khách quan khi thưởng thức bất kỳ tác phẩm nào.
Tưởng nhớ “người khổng lồ” Tô Hoài
Tô Hoài (1920 – 2014) tên thật là Nguyễn Sen, người gốc Hà Nội. Lúc sinh thời, nhiều người gọi nhà văn là “Ông già Hà Nội” như thể gọi biểu tượng của giới trí thức Thủ đô, chứng nhân của gần một thế kỷ thăng trầm trên đất Hà thành.
Nhà văn Vũ Bằng viết về bạn mình:
“Có một lần, tôi đã nói chuyện về bút hiệu của Tô Hoài và hỏi xem ai đã đặt cho anh. Tô Hoài cho biết anh chẳng nhờ ai đặt cả. Thấy người ta viết có bút hiệu, anh cũng tự tìm một bút hiệu cho mình. Vì làng Bưởi nơi anh ở có một con sông nổi tiếng là sông Tô Lịch chảy qua, mà ở đấy lại thuộc về phủ Hoài Đức nên anh lấy hai chữ đầu, đặt bút hiệu là Tô Hoài. Thế thôi. Giản dị hết sức: Giản dị như đời anh. Giản dị như lời văn anh.”
Ngoài ra, Tô Hoài còn sử dụng một số bút danh khác như Mai Trang, Mắt Biển, Thái Yên, Vũ Đột Kích, Hồng Hoa, Phạm Hòa.
Dù cuộc sống vô cùng lam lũ, vừa hết tiểu học đã phải lao vào đời kiếm sống bằng nhiều nghề, nhưng với niềm đam mê văn chương từ nhỏ, Tô Hoài vẫn kiên trì tự học Quốc văn và Pháp văn. Nhà thơ Trần Đăng Khoa từng có cơ hội gặp gỡ và sống cùng Tô Hoài suốt nửa tháng ở Nhà sáng tác, đã chia sẻ:
“Tô Hoài là nhà văn không có tuổi già. Ở ông không có dấu hiệu của tuổi già. Một trí tuệ tỉnh táo và thông minh đến mức… tinh quái. Ông cũng là trường hợp duy nhất ở Việt Nam: Là một nhà văn lớn, một học giả lớn, với kiến thức khổng lồ, mà trình độ học vấn chỉ ở bậc… Tiểu học. Nói đúng ra, như ông kể với tôi, ông mới chỉ học hết lớp ba rồi đi kiếm sống. Cuộc sống chính là trường học lớn của ông.”
Năm 1943, ông gia nhập Hội Văn hóa cứu quốc. Trong kháng chiến chống Pháp, ông chủ yếu hoạt động mảng báo chí. Từ năm 1954, ông tập trung vào sáng tác. Tô Hoài là thành viên sáng lập và là Tổng Thư ký đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam nhiệm kỳ 1957 – 1963. Cả cuộc đời dành cho nghề viết, ông đã được trao nhiều giải thưởng văn học quan trọng.
Nhà văn Tô Hoài là một trong những cây cao bóng cả của nền văn học Việt Nam, là “người khổng lồ” với một gia tài văn chương đồ sộ – 215 tác phẩm, hơn 160 đầu sách đã xuất bản, trong đó có những tác phẩm được tái bản nhiều lần, dịch ra nhiều thứ tiếng và giới thiệu tại nhiều quốc gia. Đặc biệt phải kể đến “Dế Mèn phiêu lưu ký”, tác phẩm đã được đưa vào chương trình học lớp 6 học kỳ 1 môn Ngữ Văn, hằn in trong trí nhớ biết bao thế hệ học sinh, rồi trở thành lớp độc giả gắn bó với Tô Hoài từ bé đến lớn.
Mà nay, cha đẻ của Dế Mèn đã rời xa cõi nhân thế, đó là một tổn thất không gì bù đắp được cho nền văn học nước nhà, sự nghiệp văn chương và những giá trị lớn lao mà ông để lại, hậu thế sẽ mãi mãi trân trọng và biết ơn.
“Sông Tô một thoáng mây mờ
Phủ Hoài lặng tiếng vẫn chờ đợi ai
“Truyện Tây Bắc” mãi nguôi ngoai
“Vợ chồng A Phủ” nhớ ai bên trời
Núi kia chỉ có hai người
Vẳng nghe sao sớm những lời thiết tha
Dế Mèn vẫn bước phiêu xa
Từ trong hoang dã kết hoa tình người
Truyện hay dịch khắp trong ngoài
Á – Phi tình bạn sáng ngời Việt Nam.”
(“Nhớ nhà văn Tô Hoài” – Trần Đông Phong)
