Một áng văn xuôi thanh lịch và tuyệt đẹp, mãnh liệt và đầy xúc cảm, nhưng không hề bị quá tải. “Bức thư của người đàn bà không quen” (nguyên tác tiếng Đức “Der Brief einer Unbekannten”, đôi khi xuất hiện mà không có mạo từ “der”) – được coi là tác phẩm hư cấu nổi tiếng nhất của Stefan Zweig – là một kiệt tác trong dòng văn học tâm lý, diễn giải một tình yêu thuần khiết đến mức phi thực.
Dịch giả Dương Tường (1932 – 2023) từng chia sẻ về thuở còn là cậu trai trẻ tuổi mười tám đôi mươi, đó là thời điểm ông bắt đầu “biết” rồi “mê” Stefan Zweig:
“Tôi chọn “Bức thư của người đàn bà không quen” của S. Zweig. Tôi dịch ngay tại chỗ, tại phòng đọc của thư viện. Tôi viết thẳng vào một cuốn sổ tay, ngòi bút cứ như tự động lia đi. Liền một mạch 3 ngày. Những trang cuối, tôi vừa dịch vừa khóc.
Dịch xong, đọc lại, hầu như không sửa một đoạn nào. Lúc ấy, tôi không nghĩ đến việc đưa xuất bản, mà chỉ làm như để giải tỏa một kìm nén. Sau này, khi nhà xuất bản đề nghị in, tôi cứ đưa nguyên cuốn sổ tay cho đánh máy lại. Cho tới nay, bản dịch đã được tái bản có lẽ không dưới 10 lần, theo nhiều dạng khác nhau: In riêng, gộp cùng một, hai truyện khác. In với hình ảnh minh họa trích từ phim dựng theo truyện, tuyển tập… Cho tới nay, trong số gần 60 tác phẩm dịch, “Bức thư của người đàn bà không quen” vẫn là một trong những bản dịch tôi hài lòng nhất.”
Đọc thêm:
Lời chứng cuối cùng cho sự tồn lại
“Gửi anh, người chưa bao giờ quen biết em”
Dòng chữ, như một tiêu đề, trên đầu trang một, trong khoảng trên hai mươi trang giấy, được viết vội vàng bằng nét chữ xao xuyến của đàn bà. Không có địa chỉ người gửi hoặc chữ ký nào. Dòng chữ đầu tiên ấy khiến nhà văn R. kinh ngạc, có phải thư viết cho ông không nhỉ, hay là cho một người tưởng tượng nào đó?
Bức thư bắt đầu bằng cái chết của một đứa trẻ, chết sau ba ngày ba đêm ròng rã sốt cao không dứt. Trong nỗi đớn đau cùng cực của một người mẹ vừa mất con, trong cái nhiệt độ vừa ớn lạnh vừa nóng giãy của bản thân – minh chứng cho lưỡi hái tử thần chắc chắn không tha cho mình – người đàn bà bắt đầu viết, viết lên tiếng kêu bằng cả tâm hồn sau khi sống một đời im lặng, cho người mà cô yêu suốt cuộc đời không biết mệt mỏi.
Viết về tình cảm cháy bỏng của một cô bé 13 tuổi, trở thành một thiếu nữ, một phụ nữ, rồi một người mẹ, tất cả đều dành trọn cho một người đàn ông. Người đã từng là hàng xóm, từng chạm mặt, từng chào hỏi, từng chia xa, từng gặp lại, từng làm tình, rồi từ đó một sự sống thoát thai… Nhưng cô biết, cô chỉ lướt như một cái bóng mờ qua cuộc đời ông, không hề hiện hữu.
Bức thư bắt đầu bằng cái chết của một đứa trẻ, rồi kết thúc trong chút hơi tàn cuối đời của một người đàn bà. Nhưng dư âm đọng lại chỉ còn là tình yêu. Đó là một thứ tình yêu (dù có phần cuồng tín dữ dội và ám ảnh bệnh hoạn) đã sinh sôi nảy nở và bành trướng căng tràn trong âm thầm lặng lẽ và chờ đợi, luôn luôn chờ đợi, mà không mưu cầu bất cứ điều gì chứ đừng nói là trách nhiệm. Không chú ý, không công nhận, không yêu thương. Thậm chí, ngay điều tối thiểu nhất, không cả nhận diện gọi tên. Cho đến khi chết. Không đòi hỏi tình yêu, không đòi hỏi thương hại, cũng không đòi hỏi an ủi. Bức thư chỉ là lời chứng cuối cùng cho sự tồn tại của một (hay hai) cuộc đời và một tình yêu như thế!
“Bức thư của người đàn bà không quen” mang một nỗi đau không ồn ào và một tình yêu tuyệt đối đến phi lý, nhưng với khuynh hướng khai thác tâm lý cá nhân cực độ, Stefan Zweig đã đi từ phi lý đến thuyết phục.
Tình yêu tuyệt đối
Tác phẩm “Bức thư của người đàn bà không quen” xuất bản lần đầu năm 1922, là thời điểm châu Âu sau Chiến tranh thế giới thứ nhất lại vừa trải qua một trận đại dịch cúm, thương tích đầy mình loạng choạng trong cuộc khủng hoảng các giá trị. Con người rơi vào cô đơn, mất phương hướng, niềm tin vào lý trí và trật tự cũ bị lung lay. Người đàn bà và nhà văn R. đều là những người cô đơn lạc lối trong chính cuộc đời mình.
Cô sớm mất bố và sống xa lạ với người mẹ luôn lo âu rầu rĩ, bọn con gái ở trường gần như sa đọa… Chỉ có những đứa trẻ cô đơn mới có thể giữ gìn cho mình tất cả niềm say mê. Sự xuất hiện của ông là điểm bám víu, là ánh sáng, là sức mạnh, làm thay đổi gốc rễ cuộc đời cô: từ hạng xoàng trở thành học sinh đứng đầu, đọc hàng trăm cuốn sách vì ông là nhà văn, kiên trì luyện piano vì nghĩ ông yêu âm nhạc… Tất cả những gì ở chỗ khác xé lẻ phân chia ra, thì ở nơi cô chỉ hợp thành một khối, và cả con người cô – kết đọng lại trong bản thân nó, luôn sục sôi một nỗi cuồng nhiệt xao xuyến, hướng về ông. Một thứ tình yêu tuyệt đối.
“Đối với em, anh là – em biết nói thế nào đây? Mọi sự so sánh đều quá khập khiễng – anh là… chính thế… là tất cả đối với em, là cả cuộc đời em, không có cái gì tồn tại đối với em nếu nó không dính líu đến anh; không có gì trong cuộc sống của em còn có ý nghĩa nếu nó không đưa em xích lại gần anh.”
Ông là nhà viết tiểu thuyết thời thượng, quyến rũ, thành đạt, sống phóng túng, đắm chìm trong khoái cảm và cảm hứng nhất thời. Ông yêu nhiều nhưng hời hợt, không gắn bó, không ghi nhớ những con người đi qua đời mình. Ông sống hưởng thụ cho hiện tại và cho cái tôi sáng tạo. Giữa vô vàn kết nối trong đời, ông cô độc trong mớ ký ức nhạt nhòa mơ hồ không rõ nét.
“Trong trí ông, những cái bóng tiến tiến, lui lui nhưng không lúc nào tạo thành một hình ảnh rành rọt. Ông khuấy động trong lòng những kỷ niệm êm đềm, nhưng không có gì rõ ràng cả. Ông bỗng thấy hình như đã mơ thấy tất cả những khuôn mặt ấy, mơ thấy luôn luôn và sâu sắc, nhưng mà chỉ là mơ thôi.”
Sự vô tâm của nhà văn R. đã đẩy tình yêu và cuộc đời của người đàn bà rơi vào bi kịch, nhưng cô không hối hận, oán trách hay kết tội, đổ lỗi cho bất kỳ ai. Cô đã tự do yêu theo cách riêng của mình dù tình yêu ấy không mang lại hạnh phúc.
Tự do nội tâm và phẩm giá cá nhân
Người đàn bà đã yêu trong âm thầm, chấp nhận bị lãng quên, nhưng vẫn giữ quyền tự do yêu và tự do hy sinh. Dù tình yêu ấy không được đáp lại, nhưng nó không hề hèn mọn. Sự im lặng đằng đẵng của cô cũng không phải yếu đuối, mà là một sự lựa chọn có ý thức. Dù là tình yêu hay sự im lặng chờ đợi, cô đều chấp nhận và chịu trách nhiệm với sự lựa chọn của mình, điều này trở thành nơi trú ngụ của phẩm giá cá nhân.
Stefan Zweig đã chứng minh được: ngay cả trong tình yêu lệ thuộc thì con người vẫn có thể tự do về phẩm giá nếu không phản bội lại cảm xúc chân thật của mình; một tình yêu đơn phương vẫn xứng đáng được tôn trọng; một đời sống vô danh vẫn có giá trị riêng; con người không cần được xã hội ghi nhận để có phẩm giá.
Trong “Bức thư của người đàn bà không quen”, người đàn bà là cá nhân bị xóa tên. Không danh tính, không vị thế xã hội, cô tồn tại như cái bóng trong đời người đàn ông mình yêu. Tuy nhiên, chính lá thư dài viết trước khi chết đã trả lại cho cô quyền hiện hữu. Viết, với cô, là cách khẳng định cô đã từng sống, từng yêu, từng đau khổ một cách hết sức trọn vẹn. Viết, với Stefan Zweig, là truyền tải đời sống nội tâm cá nhân của thân phận bị lãng quên trong xã hội.
Stefan Zweig – biểu tượng văn chương tuyệt đỉnh của loài người (chữ của dịch giả Dương Tường) – đã diễn giải sự phức tạp của cảm xúc, những cảm xúc có lý do mà lý trí không biết, một sự phức tạp mà tác giả đã xử lý không giống ai khác và điều đó làm cho cuốn tiểu thuyết “Bức thư của người đàn bà không quen” trở nên đặc biệt.
